Klik nogmaals op de knop om de filters te resetten Sluiten

Isis in Zuid-Holland

Behalve inheemse en Romeinse goden werden in Nederland in de Romeinse tijd ook Oosterse goden vereerd. Dat weten we door vondsten van godenbeeldjes met attributen die kenmerkend zijn voor godheden uit het Oosten. Van deze twee beeldjes stelt het ene de godin Isis voor, die te herkennen is aan de diadeem met drie rechtopstaande struisvogelveren die ze op haar hoofd draagt. In de rechterhand hield de godin waarschijnlijk een sistrum, een ratel die bij de eredienst van Isis gebruikt werd. In de linkerhand houdt ze een offerschaal, een patera, waarop vier voorwerpen (vruchten?) liggen.

Isis is gekleed in de typisch Romeinse vrouwendracht. Zij draagt een stola, een gewaad met mouwen tot aan de ellebogen dat tot op de voeten reikt, met daarover een palla, een enkellange mantel bestaande uit een grote lap stof waarvan de bovenste helft omgeslagen is en tot even boven de knie reikt. De mantel is over haar linkerschouder geslagen en laat haar rechterschouder vrij. De bovenrand van de palla is opgerold zodat een sjerp-effect ontstaat. De houding van het beeldje is klassiek. De godin staat op het linkerbeen, het rechterbeen is gebogen en ontspannen. De pose is precies tegengesteld aan die van het beeldje dat Minerva. Een punt van verschil is dat Minerva in typisch Griekse dracht is gekleed, Isis in Romeinse. Een gemeenschappelijk element is de uitzonderlijke kwaliteit van beide beeldjes.

Vergelijkbare beeldjes van de godin Isis zijn er nauwelijks. Een exemplaar uit Keulen heeft in de rechterhand nog een deel van een handvat vast, waarschijnlijk van een sistrum. Een type dat wel regelmatig voorkomt is dat van Isis met in de ene hand een patera zoals dit exemplaar, en in de andere een hoorn des overvloeds of een scheepsroer. Hiermee is dit type gelijkgesteld aan de Romeinse godin Fortuna. Er is wel geopperd dat het ontbrekende attribuut in de rechterhand van onze Isis ook een scheepsroer of een hoorn des overvloeds moet zijn geweest, maar de stand van haar rechterhand, die overigens extreem groot is, pleit daar zeker tegen.

Het Isisbeeldje is gevonden bij de opgravingen van het Romeinse fort in Valkenburg (ZH) in het jaar 1962. De opgravingen waren al in 1941 gestart en duurden, met tussenpozen, tot in 1967. Aanleiding voor het onderzoek vormde het bombardement in mei 1940, waarbij de kerk en delen van de dorpskern daaromheen onherstelbaar vernield raakten. Hieronder bleken zich de resten van een Romeinse legerplaats te bevinden, die zeker vijfmaal is herbouwd. Het beeldje is afkomstig uit een opgravingslaag die behoorde bij de laatste fase van het fort. Op grond daarvan kan het worden gedateerd op het einde van de 2de eeuw of in de eerste helft van de 3de eeuw na Chr.

Een ander beeldje dat de godin Isis voorstelt is tevoorschijn gekomen op de Waalsdorper Vlakte, in Den Haag, bij graafactiviteiten van een hond. Van de Waalsdorper Vlakte zijn meer vondsten uit de Romeinse tijd bekend. Het beeldje is verre van compleet en de kwaliteit is aanzienlijk minder dan die van het Valkenburgse exemplaar. Het Haagse beeldje stelt Isis zittend voor met haar zoon Horus op schoot. Met de linkerhand ondersteunt ze het hoofd van de baby en met haar rechterhand biedt ze hem de linkerborst aan om te drinken. De lichamen van beiden zijn vlak, gestileerd weergegeven. De benen van Isis zijn net onder de knien afgebroken en verloren gegaan. Isis is gekleed in een Egyptische tunica die om haar heupen is geslagen en haar benen omkleedt. Ze draagt een lange pruik waarvan twee strengen tot op de borst vallen.

De enige overeenkomst met het Valkenburgse beeldje is dat we ook bij dit exemplaar zeker met de godin Isis te maken hebben. In dit geval is ze herkenbaar aan de kop van een uraeusslang op haar voorhoofd en aan de maanschijf gevat tussen twee runderhorens die haar hoofd bekroont. Ook Horus heeft de kop van een uraeusslang op zijn voorhoofd.

Van dit type zijn meer beeldjes bekend. Een exemplaar is gevonden in de buurt van Speyer, in Duitsland, een ander in Augst, in Zwitserland, en twee zijn gevonden te Arles, in Frankrijk. Hoewel de kwaliteit van de andere beeldjes beter is, worden alle gekenmerkt door een gestileerde, vlakke weergave van de figuren. Deze weergave volgt een traditioneel Egyptisch schema dat we rond 700 v.Chr. voor het eerst in Egypte zien verschijnen. De vorm blijft door de eeuwen heen vrijwel ongewijzigd zodat dit beeldje helaas niet nader te dateren is dan 1ste tot 3de eeuw na Chr., de periode waarin de Romeinen West-Nederland onder hun gezag hadden.

De vondst van enkele beeldjes gewijd aan Isis betekent overigens nog niet dat er ergens in Zuid-Holland een tempel voor haar heeft bestaan. In de Romeinse tijd werden de goden ook thuis vereerd in kleine huiskapelletjes. Aanwijzingen voor het bestaan van een tempel gewijd aan de godin Isis vinden we pas in Keulen. Daar zijn onder andere een wijaltaar en een wijdingsinscriptie teruggevonden, aan haar opgedragen door een priester van haar cultus.

Nederland in de Romeinse tijd | Relevante voorwerpen

Bezoek ons: