Klik nogmaals op de knop om de filters te resetten Sluiten

Dubbelherme

Tegen het einde van de 6de eeuw v.Chr. verrezen in Attica langs de wegen wonderlijke godenbeelden. Zij hadden de vorm van vierkante pijlers met de kop van de god Hermes. Bij de schouders staken twee dwarsbalken uit als een soort armen. Ter halver hoogte waren genitalin gebeeldhouwd, met een fallus in erectie. Deze hermeszuilen (hermen) waren langs de landwegen geplaatst op instigatie van Hipparchos, de zoon van de Atheense machthebber Peisistratos, halverwege de afstand tussen de verschillende dorpen en het centrum van de stad Athene. Op de hermen stonden inscripties, die een moraliserende inhoud hadden (bijvoorbeeld Gaat heen en overdenk het goede).

Hermes was vanouds de god die de reizigers beschermde. Langs de Griekse weggetjes lagen op gezette afstanden ‘hermesheuvels’ van steentjes, die passerende reizigers hadden achtergelaten. Deze steenhopen hadden zo de functie van markeringspunt en richtingaanwijzer. Het is goed mogelijk dat de vierkante hermeszuilen als het ware vertalingen in marmer zijn van die oeroude heuvels. De opgerichte fallus is een bekend kwaadafwerend symbool van viriliteit.

De hermeszuilen werden populair in Athene. Op elk ‘overgangspunt’ werd een dergelijke beschermende grenspaal neergezet, bij stadspoorten, sportscholen, theaters en woonhuizen. Het centrum van de stad, de acropolis, werd beveiligd door een monumentale herme in de propylaen, het gebouw vr de poort van deze burcht. Deze ‘Hermes Propylaios’ was een schepping van de beeldhouwer Alkamenes.

Alkamenes leefde in de tweede helft van de 5de eeuw v.Chr. Hij was een leerling van de gevierde beeldhouwer Phidias en zou onder andere hebben meegewerkt aan de sculpturen van het Erechtheion op de acropolis van Athene. Voor het portret van de Hermes Propylaios liet hij zich inspireren door de toen al een eeuw oude hermen van Hipparchos. De originele Hermes Propylaios is verloren gegaan, maar er bestaan verschillende kopien van Alkamenes’ schepping. Bekend zijn de hermen in de musea van Istanbul en Izmir, gevonden bij opgravingen in de gymnasia (sportscholen) van respectievelijk Pergamon en Ephese. Andere kopien zijn te zien in de archeologische collecties van Rome, St. Petersburg en Mnchen. Zij verschillen onderling wel eens in stijl, maar vaak is de herme voorzien van een inscriptie die verwijst naar de Hermes Propylaios.

Tijdens de Peloponnesische Oorlog tegen Sparta in 421 v. Chr. werd aan de vooravond van de grote vlootactie tegen Syracuse een groot aantal hermen in de stad zwaar beschadigd. Een slechter voorteken was niet denkbaar: met het schenden van de god Hermes werden de reis overzee en de bescherming van de stad in de waagschaal gesteld. Men vermoedde een complot. Deze affaire leidde tot processen tegen vooraanstaande Atheners en het overlopen van n der legeraanvoerders, Alkibiades, naar het Spartaanse kamp. De oorlogsexpeditie tegen Syracuse eindigde in een fiasco voor de Atheners.

Gaandeweg ontstonden er ook hermen met het portret van andere goden, zoals van Herakles, Athena en Eros. De zuilfiguur werd ook gebruikt als algemeen middel om portretkoppen uit te beelden. Vooral in de Romeinse tijd was de herme populair als elegant ornament in de tuin, of als decoratie van de bibliotheek met portretten van beroemde dichters, historici en filosofen. Ook de dubbelherme kwam voor: n hermeszuil met twee portretkoppen, met de achterhoofden tegen elkaar geplaatst. Voor de keuze van de twee koppen zocht men graag naar tegenstellingen: een Griekse n een Romeinse filosoof, een dichter n een prozaschrijver, een man n een vrouw, een god n een godin.

Deze elegant bewerkte dubbelherme verenigt ook twee tegenstellingen. De ene kop laat het gelaat van een oude sileen zien, volgeling van de wijngod Bacchus. De sileen is kaal, heeft een platte neus en ingevallen wangen. De baard valt in verticale pijpekrullen naar beneden. Aan de andere zijde is een jonge, levenslustige satyr uitgebeeld, lachend, met wijd opengesperde ogen en volle blozende wangen. Op de linkerschouder lijkt een pootje van een geitenvel te liggen. Jeugd en ouderdom van deze mythologische wezens zijn aldus samengevoegd in n monument.

Grieken | Relevante voorwerpen

Bezoek ons: